Ik ben vijftien jaar Europarlementariër geweest en heb lang gedacht dat democratie, rechtsstaat en vrijheid stevige huizen waren. Daar ben ik minder gerust op. Vrijheid is niet vanzelfsprekend. We zien Oekraïners hun leven riskeren voor iets wat wij zo vanzelfsprekend vinden dat we het nauwelijks nog voelen. En ik vraag me af wat wij eigenlijk nog hebben waarvoor we bereid zijn iets op te geven.
Wat is het verschil tussen vrijheid en verantwoordelijkheid?
Vrijheid gaat over wat je mag. Verantwoordelijkheid gaat over wat je ermee doet, ook voor een ander. We zijn heel goed geworden in voor onszelf zorgen. Carrière, huis, pensioen, vakanties, gezondheid en geluk. Allemaal belangrijk. Maar vrijheid vraagt meer dan goed voor jezelf zorgen. Ze vraagt dat je je nek uitsteekt voor iemand die wordt buitengesloten. Dat je je mond opendoet terwijl zwijgen beter is voor je carrière.
Waarvoor zou ik mijn nek uitsteken?
Ik bedoel niet een boze post schrijven. Of tegen de televisie roepen. Ik bedoel werkelijk iets riskeren. Een mens dat alleen zijn eigen hachje probeert te redden, wordt daar volgens mij uiteindelijk niet erg gelukkig van. Misschien verklaart dat zelfs een stukje van onze leegte en somberheid. Een mens heeft niet alleen comfort nodig. Een mens heeft iets nodig om voor op te staan.
Dat hoeft geen barricade te zijn. Het kan iets zijn wat je doet voor een ander, waar je zelf werkelijk niets aan hebt. Het kan ook zijn dat je niet wegkijkt omdat het jouw probleem nog niet is. Misschien is dat wel een onderschat onderdeel van een rijk leven: iets belangrijker vinden dan je eigen gemak.
Een leugen op TikTok heeft geen natte voeten
Mensen wel. Wat zich in de zomer van 2026 bij Ceuta afspeelt, vind ik eerlijk gezegd angstaanjagend. Meer dan 60.000 mensen proberen in korte tijd vanuit Marokko de Spaanse enclave te bereiken. Mensen gaan de zee in. Tientallen overleven het niet.
Aan de gebeurtenissen gaat een uitspraak van het Spaanse Hooggerechtshof vooraf, een juridische uitspraak met nuance. Op sociale media wordt die nuance een veel aantrekkelijker verhaal: als je zwemmend Spanje bereikt, kunnen ze je niet terugsturen. Dat is dus niet wat de rechter heeft gezegd. Toch gaat die boodschap rond via WhatsApp, TikTok, Instagram en Telegram. Er circuleren kaarten met een zwemroute en op Facebook duiken neopreenpakken op voor de oversteek.
Probeer een juridische procedure maar eens te laten winnen van een filmpje van twintig seconden. Daar zit voor mij het echte probleem.
Fake news is meer dan een gekke oom
We praten over fake news nog vaak alsof het gaat over domme berichten en gekke complotten. Of over die ene oom die tijdens het kerstdiner zijn eigen onderzoek heeft gedaan. Maar dit is van een andere orde. Informatie stuurt gedrag. En sociale media zijn inmiddels geen neutrale buizen meer waardoor informatie stroomt. Algoritmes bepalen mede wat aandacht krijgt. Emotie, eenvoud en sensatie hebben daarbij een groot voordeel boven nuance.
Een rechter heeft pagina’s nodig. Een gerucht één zin. Na drie filmpjes van mensen bij wie het ogenschijnlijk lukt, krijgt een bewering ineens de overtuigingskracht van bewijs. Dat maakt mediawijsheid wat mij betreft meer dan een aardig vakje voor scholieren. Het wordt een vorm van maatschappelijke weerbaarheid. Daar ligt ook een verantwoordelijkheid voor bestuurders, bedrijven, media en technologieplatforms.
De belangrijkste vraag is inmiddels niet alleen of informatie waar is. Ik vraag me ook af wie er belang bij heeft dat ik haar geloof. Waarom krijg ik haar te zien en wat probeert ze mij vervolgens te laten doen? Ceuta laat op een verschrikkelijke manier zien wat er gebeurt als de afstand tussen een gerucht en menselijk handelen bijna verdwijnt.
Sta jij op een lijst zonder het te weten?
Je denkt dat je beoordeeld wordt op je prestaties, je talent en je visie. Maar wat als je allang op een verborgen lijst staat zonder dat je het doorhebt? In de Verenigde Staten gebeurt het steeds vaker, zeker sinds de laatste verkiezingen. Mensen worden uitgesloten om wat ze zeggen of waar ze voor staan. Soms alleen omdat ze ooit op de verkeerde tenen hebben gestaan. Ook in Nederland zijn de eerste tekenen van deze stille uitsluiting zichtbaar, al gaat het hier subtieler.
Het principe is simpel en verontrustend. Organisaties houden lijstjes bij van mensen die ze nooit meer willen inhuren of met wie ze niet willen samenwerken. Zonder uitleg en zonder hoor en wederhoor. Ik denk dat dat zelfdestructief is voor bedrijven. Ze klagen over een tekort aan talent en sluiten tegelijk gekwalificeerde mensen buiten op basis van oude informatie of persoonlijke conflicten. Waar blijft dan die eerlijke selectie op kwaliteit en talent?
Innovatie loopt vast, want zulke lijsten filteren kritische, uitdagende stemmen eruit. Het gevolg is minder diversiteit in denken en meer eenheidsworst. Mensen veranderen ook. Iemand die jaren geleden niet voldeed, kan nu juist een grote aanwinst zijn. Maar die kans krijgt hij niet. Nu wordt het misschien nog gedoogd. Ethisch gezien is het een mijnenveld. En de wetgeving loopt altijd in op de moraal.
Laten we hier openlijk over praten
Pas als we zulke schimmige praktijken naar buiten brengen, kan er echt iets veranderen. Daar begint voor mij het nek uitsteken. Bij iemand die buiten de deur wordt gehouden, terwijl het jouw probleem nog niet is.