Roofbouw op jezelf: wat het is, hoe je het herkent en hoe je stopt

‘Madame, zonder Prozac was ik allang failliet gegaan’, zegt de apotheker in Brussel. Zie je wel, heel gewoon. Ik heb een burn-out. Een kleintje maar, vind ik zelf. Met Prozac blijf ik functioneren. Ik werk minstens zeventig uur per week en mijn ex zegt dat ik alleen vrij neem om mijn tanden te poetsen. Hij overdrijft. Vaak ga ik ook douchen.

Ik noem dat nu roofbouw. Toen vond ik vooral dat ik nog even moest doorgaan. In dit stuk zet ik op een rij wat roofbouw is, hoe je roofbouw op jezelf herkent, wat het je kost en hoe je ermee stopt. Ik schrijf het voor mensen die het goed doen. Dat is namelijk precies de groep die het het langst volhoudt.

Wat betekent roofbouw?

Het woord roofbouw komt uit de landbouw. Een boer die zijn akker jaar na jaar laat oogsten zonder hem rust of mest te geven, pleegt roofbouw. Een tijd lang levert dat land prima op. Daarna raakt de grond uitgeput. Roofbouw plegen betekent dus dat je meer uit iets haalt dan het kan aanvullen. Je teert in op je voorraad, terwijl de oogst er nog jaren goed uitziet.

Bij mensen werkt het niet anders. Voor mij begint roofbouw op jezelf op het moment dat jouw manier van succesvol zijn meer van je leven afneemt dan erbij komt. Structureel, dus langer dan een drukke maand. Het gaat om je tijd, je gezondheid en je relaties. Om je plezier en je vrijheid. Dat noem ik Succes met Roofbouw.

Ik houd van hard werken. Aan ambitie heb ik ook nog steeds meer dan genoeg. Hard werken is daarom nog geen roofbouw. Het verschil zit in de rekening. Je kunt zestig uur werken en er energie van krijgen. Je kunt ook veertig uur werken en elke avond leeg op de bank zitten. De vraag is wat het werk je oplevert en wat het je kost.

Wat is roofbouw op je lichaam?

Je lichaam houdt de boekhouding bij. Ook als jij er niet naar kijkt. Bij mij gaat het zo. Ik kan veel aan, dus doe ik veel. Tot mijn lichaam daar anders over denkt. Ik krijg een burn-out en een periode waarin ik niets meer voel. Mijn man en mijn vrienden zien me nauwelijks. Alleen voor mijn kind maak ik zoveel mogelijk tijd.

Het gekke is dat ik het een en ander weet over spanning. Ik heb vier jaar Pranayama gestudeerd, de eeuwenoude leer van de ademhaling. Toch zie ik pas veel later hoe lang je met roofbouw uitstekend kunt blijven functioneren. Mijn lichaam meldt zich al tijden. Mijn hoofd vergadert er vrolijk overheen.

Hoe roofbouw op je lichaam eruitziet, verschilt per mens. Je slaapt slecht. Je adem blijft hoog in je borst zitten. Je schouders zakken ’s avonds niet meer. Je hebt hoofdpijn op dagen dat het druk is en dat zijn bijna alle dagen. Je reageert thuis met een kort lontje. Je hebt vakantie nodig om de eerste dagen weer een beetje mens te worden.

Wie succes bouwt op spanning, krijgt vroeg of laat de rekening van zijn lichaam. Veel leiders zitten precies daar. Heb je lichamelijke klachten, dan is je huisarts of bedrijfsarts de juiste persoon om mee te beginnen.

Hoe herken je roofbouw?

Roofbouw herken je zelden aan je cijfers. Je blijft leveren. Je krijgt er waardering voor. Je omgeving ziet iemand die sterk en gedisciplineerd is. Dus denk je dat het goed gaat. Dat maakt roofbouw zo lastig te zien. De vraag of je het nog aankunt, krijgt bij succesvolle mensen heel lang het antwoord ja. Hoe je het toch eerder opmerkt, beschrijf ik uitgebreider in roofbouw op jezelf herkennen.

Ik lijk zelf jarenlang op de kikker in de pan met koud water. Het water wordt heel langzaam warmer. Kleine stressfactoren stapelen zich op en ik accepteer ze zonder te morren. Dat hoort er nu eenmaal bij, denk ik. Tot ik in een burn-out zit. Een kikker die in kokend water valt, springt er meteen uit. De kikker in lauw water blijft zitten.

Wat ik aanraad, zijn drie stoplichten. Eén voor je werk, één voor jezelf en één voor je privéleven. Staan ze alle drie op groen, dan ga je door. Springt er één op oranje of rood, dan sta je stil. Het lastige is dat je bij roofbouw vaak alleen naar het eerste stoplicht kijkt. Je werk staat op groen. De andere twee zie je pas als iemand anders erop wijst.

Want vaak zien anderen het eerder. Je partner merkt dat je thuis komt met een hoofd dat nog op kantoor zit. Je kinderen merken dat je luistert zonder te horen. Je lacht minder. Thuis zeg je voor de derde keer dat het na deze periode rustiger wordt. Dat kwartaal schijnt al jaren onderweg te zijn.

Roofbouw zit ook in gedrag dat er heel redelijk uitziet. Je houdt een klant te lang vast. Je zegt ja terwijl je nee bedoelt. Kritiek blijft drie dagen in je hoofd wonen. Je gaat nog harder werken zodra iets tegenzit. Of je doet alles zelf, omdat je ervan overtuigd bent dat het dan goed gaat. Over dat laatste schrijf ik apart, in delegeren als je alles zelf kunt.

Welke vormen van roofbouw zie ik het vaakst?

Roofbouw heeft meer gezichten dan overwerk. Mijn cliënte Jacqueline noemt zichzelf een zorgmuts. Ze zet iedereen op de eerste plaats, behalve zichzelf. Stiekem is ze daar best trots op. Tot ze afstevent op een fikse oververmoeidheid en zelfs een burn-out. Dan kun je niemand meer helpen. Pleasen is roofbouw in een vriendelijke verpakking. Hoe zij dat doorbreekt, lees je in iedereen tevreden houden.

Perfectionisme is een tweede gezicht. Als er een Oscar voor perfectionisme bestond, had ik hem gekregen. Nog één keer lezen voelt als zorgvuldigheid. Ondertussen wacht je team op jou en schuift je avond op.

En dan is er de vorm die misschien wel het duurst is. Jarenlang leven vanuit een beeld van jezelf dat allang niet meer klopt. Ik zie mensen die zonder met hun ogen te knipperen miljoeneninvesteringen goedkeuren. Zodra het over hun eigen waarde gaat, houden ze zichzelf klein. Ze rekenen een tarief dat ooit goed voelde. Ze stellen die ene stap al maanden uit. Niemand houdt hen tegen. Dat doen ze zelf.

Wat zijn de gevolgen van roofbouw?

Roofbouw raakt meer dan je gezondheid. Het raakt ook je creativiteit, je relaties, je leiderschap en zelfs je bedrijf. Een leider die op zijn tandvlees loopt, kiest anders dan een leider die stevig staat. Hij wordt voorzichtiger. Hij reageert sneller vanuit spanning. Hij twijfelt langer en controleert harder. Dat zie je vaak pas jaren later terug.

Dan heeft het niet alleen hem iets gekost. Ook het gezin, de partner en de medewerkers hebben meebetaald. Niet delegeren kost capaciteit. Een klant geen grens stellen kost marge en tijd. Een besluit dat je drie maanden laat liggen, kan geld kosten. Roofbouw lekt dus ook gewoon geld.

Bij mij is het grootste gevolg dat mijn leven van binnen steeds kleiner wordt. Van buiten zie ik eruit als een succesverhaal. Een prachtige carrière, invloed, status, reizen. Ondertussen heb ik minder tijd voor de mensen van wie ik houd. Minder rust. Minder plezier. En steeds minder ruimte om gewoon Jessica te zijn, zonder functie of volgende deadline.

Waarom stop je niet gewoon?

Het vervelende aan mijn manier van hard werken is dat hij uitstekend werkt. Doorgaan, oplossen en vooral niet laten merken wat het kost, brengt me ver. Dat zie ik steeds opnieuw bij de mensen die ik begeleid. We denken dat de manier waarop we succesvol zijn geworden ook de manier is waarop we het moeten blijven. Het werkt. Daarom is het ook zo verrekte lastig om ermee te stoppen.

Er is nog nooit iemand mijn kantoor binnengelopen die nog vermoeider wil worden. Toch leven verrassend veel succesvolle mensen precies zo. Niemand kiest bewust voor roofbouw. Het sluipt erin, via een agenda die voller wordt en een verantwoordelijkheid die er net bij komt. Op een dag is het normaal geworden.

Hoe stop je met roofbouw?

Stoppen met roofbouw begint met een andere meetlat. We meten succes in omzet, functies en titels. Ik meet ook slaap, gezondheid, relaties en levensplezier. Stel jezelf daarom een andere vraag dan of je het nog aankunt. Wat kost mijn huidige manier van succesvol zijn mij? Het eerlijke antwoord zegt vaak meer dan je agenda.

Daarna komt het lastige deel. Je lost roofbouw zelden op op de laag waar je hem het eerst ziet. Een bestuurder die meer rust wil, boekt een vakantie. Haar telefoon gaat mee naar het zwembad. Het probleem zit dus niet in haar agenda. Ze vertrouwt haar team nog niet genoeg om zonder haar te beslissen. Een week weg verandert daar weinig aan.

Ook goede voornemens helpen maar kort. Wie in augustus met de voeten in het zand besluit dat september anders wordt, heeft slecht nieuws te verwerken. September heeft namelijk een agenda. Er verandert pas iets als je andere keuzes maakt. Waar zeg je nee tegen? Wat geef je uit handen? Welk gesprek voer je eindelijk?

Bij mij begint het in mijn twee laatste jaren als Europarlementariër. Ik begin met yoga, meditatie en persoonlijke groei. Gewoon gezegd: ik ga voor het eerst bij mezelf stilstaan in plaats van alleen bij mijn dossiers. Tot mijn verbazing word ik gelukkiger en beter in mijn werk. Dat laatste had ik niet zien aankomen.

Wat verandert er als je stopt?

Bij de mensen met wie ik werk, zie ik na een tijdje iets vergelijkbaars. Ze werken niet ineens minder hard. Ze werken anders. Ze zetten hun tarief neer zonder dat hun buik protesteert. Een besluit kost ze geen drie dagen twijfel meer. Ze slapen beter. Ze onderhandelen scherper. En thuis krijgt hun partner weer meer dan de laatste vijf procent.

Hun agenda is daarvoor niet leeg geworden en de wereld is niet vriendelijker. Ze staan steviger. Kritiek, een klant die vertrekt of een plan dat mislukt, gooit ze minder snel omver. En het bijzondere is dat hun bedrijf of carrière vaak beter loopt dan ooit.

Wil je verder lezen, dan vind je hier al mijn stukken over roofbouw op jezelf. Mijn visie is simpel. Succes is pas echt succes als het je meer oplevert dan het je kost.

De boer laat zijn akker af en toe braak liggen.

Herken je dit?

In de gratis weggever over burn-out voorkomen lees je hoe je eerder ziet wanneer hard werken overgaat in roofbouw.

Download de gratis weggever

In de RoofbouwReset™ zoeken we in 90 dagen uit waar jouw roofbouw zit en wat er nodig is om ermee te stoppen.

Bekijk de RoofbouwReset